Monday, June 1, 2015

यस्तो हुनुपर्छ बिद्यालय भवन

भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माणको शिक्षामा सबैभन्दा पहिले सिकाइने भनेको साना तथा मझौला स्तरका भूकम्पहरुले न्यून वा सामान्य मात्रै क्षति पुर्याउने भवनहरुको निर्माण बिधि र ठुला तथा विध्वंसक भूकम्पहरु घटित हुँदापनि अत्यावश्यकिय सेवा प्रवाह गर्ने अस्पताल, किन्डरगार्टेंन, आणविक भट्टी आदि जस्ता सम्बेदनशिल भवनहरु निर्वाद रुपमा सेवा दिन सक्षम रहने प्रकृतिका निर्माणबिधि हुन | कुनै पनि भूकम्पले अलिकति पनि असर नपार्ने भवन निर्माण गर्न अत्यन्तै जटिल छ, असम्भवप्राय छ | भूकम्प प्रतिरोधी भवनहरुले गर्ने भनेको चाहिँ मानवीय तथा भौतिक क्षति सकेसम्म न्यून गर्ने र अत्यन्तै नाजुक अवस्थामा पनि मानवहरु सुरक्षित स्थानसम्म भाग्नसक्ने समयको उपलब्धता प्रदान गर्ने नै हो |

सन् २००५ मा भएको एक अध्ययनले नेपाललाई भूकम्पीय जोखिमको कारणले बिश्वको ११औं जोखिमयुक्त देश भनेर तोकेको छ भने बहुजोखिमयुक्त मुलुकहरुको सुचिमा नेपाल २०औँ स्थानमा पर्दछ | अहिलेको भूकम्प एउटा प्रतिनिधिमुलक घटना भयो जसबाट हामीले धेरैभन्दा धेरै पाठ सिकेर हाम्रो भविष्य जोखिममुक्त बनाउन धेरै कार्यहरु गर्न आवश्यक छ | अहिलेको जोखिम टर्यो र मेरो घर बस्ति सुरक्षित छ भनेर ढुक्कले बस्ने समयभने यो होइन | हाम्रो मात्रै भवन सुरक्षित भएर हामी सुरक्षित हुने होइन, हाम्रो समुदाय, क्षेत्र र देश नै सुरक्षित बनाउन सक्यौँ भने मात्रै हामी सुरक्षित हुने हौँ | हामी बस्ने हाम्रा भवनहरु त सुरक्षित हुन पर्यो नै तर अत्यावश्यकीय सेवा प्रदान गर्ने भवनहरु अझै बढी बलियो बनाउनु पर्यो जसले गर्दा विपदको घडीमा पनि हामी सुरक्षित महशुस गर्न सकौँ |
नेपालमा प्रचलित त्यस्ता अत्यावश्यकिय भवनहरुको सुचिमा बिद्यालय, अस्पताल, विमानस्थल आदि पर्ने भएतापनि हामीले गरेको पुर्वतयारि यथेष्ठ भएनछ भनेर बैशाख १२ को ठुलो भूकम्पले हामीलाई राम्रो पाठ सिकाएको छ | धेरै स्कुल भवनहरु त यति सम्म कमजोर ठहरिए कि भूकम्पको पहिलो धक्का नै सहन नसकेर निमेषभरमै गर्ल्याम गुर्लुम ढल्न पुगे | हताहतीको कति कहालीलाग्दो तथ्यांक केलाईरहेका हुन्थ्यौं होला हामी अहिले यदि सो ठुलो भूकम्प शनिबार नगएर अन्य कुनै शैक्षिक गतिविधि हुने दिनमा गएको हुन्थ्यो भने ? अस्पतालहरु शैक्षिक संस्था भन्दा तैबिसेक केहि मजबुत देखिए तथापि यो ढुक्क हुने अवस्था कदापि होइन | यसरि भवनहरु क्षति हुनाको कारण अनेकौँ भएता पनि हामीले अत्याधिक प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने सेवा सुविधामा पनि आवश्यक सुरक्षित बिधि प्रयोग नगरिनुलाई नै क्षतिको प्रमुख कारण मान्न सकिन्छ |

बिद्यालयहरुको क्षतिलाई नियाल्ने हो भने भूकम्पको बढी असर परेका १४ जिल्लाका ११ लाख ४१ हजार छात्रछात्राको पढाइ र दैनिकी प्रत्यक्ष प्रभावित भएको रिपोर्ट 'शिक्षक' मासिकबाट प्राप्त भएको छ यसै गरि भूकम्पमा परी ६१८ जना बालबालिकाले ज्यान गुमाए भने ४१ जना शिक्षक र ३ जना विद्यालय सहयोगीको मृत्यु भएको छ । क्षति विवरण प्राप्त भए अनुसार वैशाख २८ गतेसम्मको आँकडाले भूकम्पका कारण देशभरिका ३,७८४ वटा स्कूलमा क्षति भएको र ३० हजार कक्षाकोठा भत्किएको देखाएको छ । शिक्षा मन्त्रालयले भूकम्पबाट स्कूल शिक्षामा रु. ५ अर्बभन्दा बढीको क्षति पुगेको प्रारम्भिक अनुमान गरेको छ । यस्तो क्षतिलाई सामान्य मान्न सकिने अवस्था पटक्कै रहदैन |
के मा भयो कमजोरी ?
ग्रामिण स्तरका बिद्यालयहरु र शहर केन्द्रित बिद्यालयहरुको क्षति विवरणलाई समष्टिगत रुपमा एउटा मात्रै डालोमा राखि हेर्न मिल्ने अवस्था छैन | गाउँस्तरमा स्थानीय श्रोत र सामग्रीबाट निर्माण गरिएका बिद्यालय भवनहरु जसमा सबलीकरणका बिधिहरु प्रयोग भएका थिएनन, त्यस्ता भवनहरुमा क्षति पुग्नु असामान्य होइन | त्यस्ता बिद्यालय निर्माण भएका स्थान विशेषमा हेर्ने हो भने भूकम्पीय जोखिम मात्रै नभएर अनेक विपदहरुबाट पनि सम्बेदनशील हुन सक्छन ती भवनहरु | भिरको छेउमा, खोलाको नजिक रहेका तेस्ता बिद्यालयहरु यसै पनि बहुजोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्दछन |
शहर केन्द्रित बिद्यालयहरुको अवस्था भिन्न छ | चोकैपिच्छे बग्रेल्ती सन्चालनमा आएका त्यस्ता अधिकाँश विद्यालयहरुमा न्यूनतम आधारभूत सुविधाहरु पनि नभएको पाइन्छ | बिद्यार्थीहरुको लागि पढाइको लागि आवश्यक सेवा सुविधा र आवश्यक खेल क्षेत्र त परको कुरा सुरक्षाको दृष्टिकोणले न्यूनतम व्यवस्था पनि नगरिएको पाइयो | यसपालिको भूकम्पले हामी सबैका बाबुनानीहरुको दोश्रो घर अत्याधिक क्षतिग्रस्त बनायो | सबैभन्दा बलियो र विपद प्रतिरोधी हुनुपर्ने त्यस्ता बिद्यालयहरु काँचका शिसा सरह टुट्दा अहिले राष्ट्र नै आहतमा छ | तथापि बिभिन्न दातृ संस्थाहरुको सहयोगमा सबलीकरण गरिएका काठमाण्डौ आसपासका १६० सरकारी बिद्यालयहरुमा क्षतिको मात्रा अत्यन्तै न्यून छ |

अप्रिल २०१३ को एउटा प्रतिवेदनले काठमाण्डौ आसपासका क्षेत्रमा निर्क्योल गरिएका ८३ वटा आपतकालीन खुल्ला क्षेत्रहरुमा धेरै जसो बिद्यालयहरु नै रहेका छन् | विद्यालयहरु नै हुन विपदको घडीमा आश्रयस्थलको रुपमा सबैभन्दा पहिले छनौटमा पर्ने भवनहरु | तर दूर्भाग्य ती स्कुल भवनहरु नै जोखिम प्रतिरोधी बन्न सकेनन र भूकम्पको धक्कासँगै ध्वस्त हुनपुगे | शहर केन्द्रित अधिकाँश बिद्यालयहरु निर्माणको समयमा व्यक्तिगत वा अन्य ब्यबसायिक प्रयोजनलाई भनेर डिजाइन गरिएका भवनहरुमा बिना कुनै पूर्वाधार सन्चालनमा आएका छन् | सामान्य भवन र बिद्यालयलाइ भनेर डिजाइन गरिने भवनहरु कदापि एकै हुँदैनन र विपद प्रतिरोधी पटक्कै बन्न सक्दैनन् |  
हामीले भवनहरु बनाउँदा भौगर्विक अवस्था तथा भू-उपयोग नीतिको कहिल्यै ख्याल गरेनौँ | भवन निर्माण निर्देशिकाले उल्लेख गरेको सेटब्याक छोड्ने, आफ्नो जग्गाको कति प्रतिशत भागमा मात्रै भवन बनाउने, प्लिन्थ एरिया र भवनको उचाईको अन्तरसम्बन्धलाई खासै महत्व दिएनौं | यी नियमहरु भवन बनाउँदा ध्यान पुर्याउनु पर्ने अत्यावश्यक नियमहरु हुन् | 

अब के गर्ने ?
ध्वस्त भएका बिद्यालयका संरचनाको बारेमा त भवन भत्काउनुको बिकल्प देखिदैन तर क्षतिग्रस्त बिद्यालयहरुलाई अनिवार्य रुपमा सबलीकरण (रेट्रोफिटिङ) नगरि सुचारु गराउनु हुदैन | बरु केहि समय पालमै बिद्यालय सन्चालन गराउन सकिएला तर नाजुक स्थितिमा रहेका त्यस्ता बिद्यालयहरु हतारमा सन्चालनमा ल्याइए अर्को अनिष्ट ननिमत्याउला भन्न सक्किन्न |
बिद्यालय सन्चालनमा ल्याइनु भन्दा अगावै सबै बिद्यालयहरुमा प्राविधिकको टोलिले निरिक्षण गरि आवश्यक कदमहरु नचालि स्कुलहरु सन्चालन गराइनु हुदैन | सबलीकरणको हकमा तत्कालै त्यस्ता बिद्यालयहरुलाई मर्मत गर्न सकिने अवस्था छैन भनेपनि बैकल्पिक व्यवस्था कार्यान्वयन गराई बिद्यालयका गतिबिधि अघि बढाउन सकिन्छ तर मर्मत नै नगरी सोहि बिद्यालयहरु संचालनमा ल्याइनु कदापि हुदैन |
हामीलाई यसपालिको भूकम्पले सिकाएको एउटा ठुलो पाठ भनेको अब बन्ने बिद्यालय तथा अत्यावश्यक सेवाका भवनहरु अनिवार्य भूकम्प प्रतिरोधी हुनैपर्छ | बिद्यालयहरु नयाँ दर्ता गर्दा अनिवार्य रुपमा त्यस्ता बिद्यालयले सन्चालनमा ल्याउने भवनहरु विपद प्रतिरोधी, अपाङ मैत्री, वातावरण मैत्री छन्/छैनन्, यथेष्ठ खुल्ला क्षेत्र छ/छैन छेक जाँच नगरि नियम्बन निकायले संचालन इजाजत दिनुहुदैन | न्युनतम आधारभूत आवश्यकता किटान गर्दा त्यस्ता भवनहरु भिरपाखा नजिक हुनु भएन, कुलो-कुलेसा ढल-नाला खोला नजिक हुनुभएन, भिडभाडयुक्त मूल सडक नजिक पनि हुनु भएन, अपाङ मैत्री बनाउन र्याम्पको व्यवस्था भएको हुनुपर्यो, यथेष्ठ खुल्ला ठाउँहरु भएको हुनुपर्यो, शौचालयको राम्रो व्यवस्था भएको हुनुपर्यो, प्रयोगात्मक शिक्षालाई बढावादिन धेरै भन्दा धेरै ध्यान दिइएको हुनुपर्यो, आपतकालीन अवस्थामा सुरक्षित ठाउँमा जान भिड नहोस् भनि एउटा कोठामा कम्तिमा दुइ ठाउँमा ढोका हुनुपर्यो र ती ढोकाहरु बाहिर खुल्ने खाले हुनुपर्यो | यी आधारभूत कुराहरुलाई ध्यान दिएर भवन बनाइनु पर्दछ |

प्राविधिक सल्लाह:
हाम्रा अब बन्ने भवनहरु जोखिम प्रतिरोधी हुनुपर्यो | यसका लागि स्थान चयन सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ | भवन बन्ने भागलाई नजिकको भूभागभन्दा उच्चो बनाउनु पर्दछ ताकी वरपरको पानी जम्मा हुन नपाओस | भवन निर्माण गर्न प्रयोग हुने सामग्री यथासक्य स्थानीय तर उच्च गुणस्तरको हुनुपर्यो साथै हलुका भैकन पनि बलियो अनि टिकाउ हुनुपर्यो | भवन निर्माण सम्हिताको सुक्ष्म प्रयोग भएको हुनुपर्यो | भवनहरु ध्वस्त हुनाको प्रमुख कारणहरु मध्येको एक भनेको यसका जोर्नीहरु बलियो नहुनु पनि हो | भवनहरुको जोर्नीहरुलाई बलियो बनाउन आवश्यक मात्रामा उचित सामग्रीहरुको प्रयोग तथा प्राविधिक ज्ञानको भरपूर उपयोग हुनुपर्यो |
अत्यावश्यक सेवाका यस्ता भवनहरु धेरै अग्ला बनाइनु राम्रो हुँदैन | तथापी अवस्था अनुरुप आवश्यक मजबुती प्रदान गर्न सकिए त्यस्ता भवनहरु केहि तल्ले बनाइनु हुन्न भन्ने होइन | खुल्ला मैदान धेरै हुने भनेको चाहिँ प्रशस्तै जग्गा प्रयोग गरिएको होचा भवनहरुमा नै हुन् | जसलाई जोखिम प्रतिरोधी बनाउन अझै सहज हुन्छ साथै विपदका समयमा तत्कालिन खतरा पनि धेरै हुदैन | विपदको समयमा अझै बढी जोखिममा हुने भनेका अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरु, बालबालिका, बृद्ध, महिला आदि हुन | यस्तो अवस्थामा छिटोभन्दा छिटो उनीहरुलाई सुरक्षित स्थानसम्म पुर्याउन होचा भवनहरुमा अझै बढी सहज हुन्छ |
अब बन्ने निर्माण विपद प्रतिरोधी हुनुपर्यो | तर त्यसो भन्दैमा सबै भूभागमा उस्तै प्रविधि र सामग्री प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने होइन | स्थान अनुरुप स्थानीय सामग्रीको बढावा दिदै र त्यहाँको माटो, हावापानी सुहाउँदो निर्माण सामग्री र पद्दति प्रयोग गरेर निर्माण मजबुत र जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिने निर्माण गर्न सम्भव छ |
सवलिकरण गर्नुपर्ने भवनहरुको हकमा प्राविधिक रोहबरमा यथेष्ठ ज्ञान र शिप भएका सिपालु कर्मीहरुको प्रयोग गरेर भवनहरु बलियो बनाइनु पर्दछ | बिद्यालय भवनहरु बलिया भए मात्रै पौरखी आमाबाबुहरु निर्धक्क रुपमा आफ्ना बालबालिका बिद्यालय पठाएर आफु राष्ट्रनिर्माणमा योगदान दिन सक्छन |

यस लेख नेपाल खबर पत्रिकामा प्रकाशित भएको हो |   

Thursday, May 21, 2015

अफवाह र यथार्थ


भूकम्प एउटा प्राकृतिक प्रकृया भएकोले र हामी भूकम्पीय जोखिमले भरिपूर्ण देशमा रहेकाले भूकम्प देखि डराउने, तर्सिने, आत्तिएर भाग्ने भन्दा यसलाई अस्वयम्भाबी प्रकृया हो भनि जानि बुझि यसले गर्नसक्ने क्षति न्यूनीकरण गर्न यथेष्ठ पुर्वतयारि गर्नुपर्ने पाठ हामीले अब सिक्नुपर्छ | भन्ने गरिन्छ जुन चिजले हामीलाई मार्दैन, त्यसले हामीलाई अझै बलियो बनाउँछ | यसपालिको भूकम्पले हामीलाई अझै बढी बलियो, दृढ र साहसी बनाएको छ, बिपत्तिको यस घडीमा देखिएको भाइचाराले हामी भित्र अन्तर्निहित निस्वार्थ स्वयमसेवा प्रस्फुटित गरेको छ |
समय समयमा बिज्ञहरुको कार्यदल तथा बिभिन्न रिपोर्टहरुले प्रस्तुत गरेका डरलाग्दा क्षतिका प्रक्षेपणहरुलाई हामीले विभिन्न कारणले वेवास्ता गर्न पुग्यौँ र अहिले यस्तो क्षति भोग्न बाध्य छौँ | तथापी हामी यस अर्थमा यो पालि भाग्यमानि हुन पुग्यौँ कि तेस्ता रिपोर्टहरुले पेश गरेका क्षतिको प्रक्षेपण भन्दा हाम्रो यथार्थ तथ्याङ्क निकै सानो देखिन्छ | भाग्यमानी यस अर्थमा पनि कि ठुलो भूकम्पपछी पनि सबैको सुझबुझ र धैर्यताले यथेष्ठ काम गर्न पाउँदा अत्यावश्यक आवश्यकताका सेवा सुविधाहरु (जस्तै विमानस्थल, अस्पताल, बिजुली, पानी, संचार, सडक, पुल) निर्वाद रुपमा सन्चालनमा आउन सके |
कति भयावह हुन्थ्यो होला स्थिति यदि यी अत्यावश्यक सेवाहरु केहि दिन अथवा महिनौँ बन्द हुन पुग्थे ? टर्किस एयरको भिमकाय बिमान त्रिभुवन विमानस्थलको रनवेमा ४ दिन दुर्घटनाग्रस्त अवस्थामा रोकिँदा मैले लेखेको थिएँ, "यदि निकट भविष्यमा नेपालमा आउन सक्ने प्राकृतिक बिपत्ति भूकम्पले त्रिभुवन बिमानस्थल अनिश्चित कालसम्म सेवा अवरुद्द हुनपुगे देशको हालत के होला?" | धन्न हामी त्यति धेरै दुर्भागी हुन परेन र ठुलो भूकम्पपछी पनि सेवाहरु यथासक्य छिटो सुचारु भए | भूकम्पपछि को पुर्वतयारिमा सबैभन्दा सतर्क गराइने भनेको 'आगोलागी'बाट जोगिने काइदाहरु हुन | हामी कति भाग्यमानी सावित भयौँ कि हामीले यस्तो विपदपछि कतै पनि आगोलागी भएको सुन्नु परेन |
बैशाख १२ को ७.६ म्याग्निच्युडको कम्पन शनिबार त्यो पनि दिउँसो जानुले हाम्रो भाग्य बलियो भएको जनाउछ | धेरै बिद्यालयहरु ध्वस्त भएका छन्, पढाई भैरहेको समयमा सो भूकम्प गएको भए कहालीलाग्दो तथ्याँक केलाईरहेका हुन्थ्यौँ हामी | यदि सो भूकम्प अरु कुनै बार अथवा रात्री समयमा गएको भए हताहती र मृत्युको सङ्ख्या ह्वात्तै बढ्ने कल्पना गर्न सकिन्छ | बैशाख २९ गते मङ्गलबारको ६.८ म्याग्निच्युडको ठुलो पराकम्पन पनि मध्यान्नमै जानु हाम्रो लागि राम्रो घटना हुन पुग्यो |
तेसो भन्दैमा हाम्रो भाग्य बलियो रहेछ भनेर ढुक्कले बस्ने अवस्था भने यो होइन | तपाइँ बस्ने भवन हालसम्म बस्न हुने/नहुने निर्क्योल भैसक्यो/हुँदै होला | तथापि खुल्ला आकाशमा त्रिपाल/पालमुनि सुत्ने हाम्रो सङ्ख्या दिनदिनै आउने पराकम्पनहरुले गर्दा घट्न सकेको छैन | यो दुखद कुरा हो | धेरै भवनहरुको निरिक्षण गर्ने क्रममा हामीले दुइ प्रवृत्ति हावी भएको पायौं | सामान्य अथवा धेरै न्यून क्षति भएका घरका बासिन्दाहरु पनि नानाथरीका हल्लाको पछि लागेर पालमा सुत्ने गरेको पाइयो भने केहि अत्यन्तै नाजुक अवस्थामा रहेका भवनहरुमा सामान्य टेका दिएर दैनिकी चल्न सुरु भैसकेको पाइयो | यी दुवै समाजका खतरा हुन् | एकाथरि पिडित नै नभएका बासिन्दाहरुले पाल ओगटेर आफ्नै जीवन कष्टकर बनाइरहेका छन् जसले गर्दा बास्तविक पिडित यो असामयिक झरीमा भिज्न बाध्य छन् भने अर्काथरी बहादुर नेपालीहरुले आफ्नो जीवन त धरापमा पारेकै छन्, अरुलाई पनि पिडित बनाउने पासो थापेर बसेका छन् |
 यसै बिच बिभिन्न विधाका बिज्ञहरुले आफ्नो कार्यक्षेत्रभन्दा बाहिर गएर अनेक गतिबिधि बढाई रहेका छन् भने केहि भुगर्वविदहरु सारा नेपालको रक्षा गर्ने मन्त्र आफैँसँग रहेझैँ गरि अब ८० देखि १०० बर्षलाई ढुक्क भो, भूकम्प जादैन भनेर हतार हतार निर्धक्क रुपमा लेखहरु लेख्दै आएका छन् | विद्वान तथा आदर्श बिज्ञहरुलाई मेरो सानो अनुरोध, आफ्नो योग्यताको आफै खिल्ली नउडाउनुहोस् | हामी बिभिन्न जाँच उपकरणहरुको अभावमा धेरै नै पछी छौँ, यथेष्ठ अध्ययन र अनुशन्धानहरु नै नगरि मनगढन्ते भविष्यबाणीहरु गरिदिदा जनतामा भय र त्रास कायमै छन् | साथै विज्ञ अधिकारिहरुले भूकम्प जाने प्रकृया र टेक्टोनिक प्लेटहरुको जानकारी आमजनतामा दिन कन्जुस्याई गर्दा पत्रकार साथीहरु गुगल बिश्वबिद्यालयको सहायतामा गहन लेखहरु लेख्न बाध्य छन् | यो कदापि सुखद होइन |
यसले सुसुप्त अवस्थामा रहेका ज्योतिषहरुको ब्यापारमा पनि निकै बढोत्तरी ल्याएको मैले पाएको छु | माफी चाहन्छु,  दोलखा भीमसेनको पसिना निक्लेर देशमा अनिष्ठ हुने मान्यता रहेको देशमा अंकगणितीय ज्योतिष बिज्ञानलाई मजाक बनाउने ज्योतिषहरु भूकम्पको भविष्यबाणी गरेर आफ्नै प्रतिष्ठा धरापमा राख्न व्यस्त देखिन्छन | उस्तै देखिए बिभिन्न बिषयका केहि बिज्ञहरु र बेमौसमी ज्योतिषहरु |
सामाजिक संजालहरुमा अहिले ब्यापक रुपमा देखिएको भनेको भवनमा सवलिकरण (रेट्रोफिटिङ) प्रविधि हो | "अल्पज्ञान भयङ्करम" | हो धेरै भवनहरु क्षतिग्रस्त भएका छन् | पहिलो चरणको स्वयमसेवी अभियानमा प्राविधिकहरुले सरसर्ती भवनहरु हेर्दा भवन बस्न योग्य छ वा छैन भनेर मात्रै जानकारी दिए | घरै पिच्छे फरक समस्या देखिनु सामान्य हो, त्यसैले केहि/धेरै क्षति भएका घरधनीहरुलाई यो समस्या निवारण गर्नु अहिलेको प्रमुख चुनौती हो | उनीहरु सार्है नै हतास देखिएका छन् र हतारिएका छन् | केहि भवनहरुमा हतार हतार टालटुले कामहरु सुरु गरिसकिएको पनि देखिएको छ | यो अवस्था अनुरुप घातक पनि हुनसक्छ | यदि तपाइँको मेरुदण्डमै समस्या देखिसकिएको भए बाहिरि आवरण, छालामा साजसज्जाको कुनै तुक हुँदैन | र जोड दिएर म भन्छु, यो नयाँ तथा पुनर्निर्माणको समय कदापि होइन | क्षतिग्रस्त भवनहरु पहिचान गरि तेस्ता भवनहरुमा थप क्षति नपुगोस भनि सचेत त हुनुपर्यो तर हतारमा लिपपोतका कार्यहरु गरिए स्थिति असामान्य बन्न सक्छ | कुनै पनि भवनमा कुन र कस्तो प्रकारको सवलिकरण प्रविधि प्रयोगगर्न आवश्यक छ भनि अध्ययन जरुरि हुन्छ | यस्तो बिस्तृत अध्ययन गरेर प्राप्त हुने रिपोर्टका आधारमा सबलीकरणका बिधि तय गर्न सकिन्छ |
केहि संघसँस्थाले रेट्रोफिटिङका अनेक बिधिहरु छयासछ्यास्ती बजारमा छरेका छन् | त्यहि हेरेर, देखेर हतास मनस्थितिमा रहेका घरधनीहरुले आफूखुशी सवलिकरण गर्न थाले अधकल्चो अवस्थामा रहेका क्षतिग्रस्त भवनहरु मान्छेमार्ने पासोमा परिवर्तन हुन सक्छन | भवनहरुको बिस्तृत अध्ययन नगरि सवलिकरणका बिधिहरुको प्रयोग गर्नुलाई कदापि सामान्य मान्न सकिन्न | फेरि पराकम्पन घटित भैरहेको यस घडीमा गरिने निर्माणहरु गुणस्तरिय नहुन सक्छन | भर्खरै निर्माणाधीन ढलानमा पराकम्पनको प्रभाव अझै बढी हुन्छ र अहिले निर्माणको चरणमा आएको भवनले अर्को यस्तै बिपत्ति व्यहोर्न सक्ने सामर्थ्य नराख्न सक्छ | धेरै सम्पति खर्चेर गरिने नयाँ तथा पुनर्निर्माण गुणस्तरिय बनोस |
विपदको यस घडीमा शोकलाई शक्तिमा बदल्न सक्ने सामर्थ्य सबैमा मिलोस तथा यस ठुलो भूकम्पले सिकाएको पाठहरुलाई गहन रुपमा लिएर अनेकौँ खोजहरु होउन | हामीले यस घडीलाई अवसरका रुपमा लिन सकौं, अब बन्ने भवनहरु भूकम्प प्रतिरोधी बनाउन सकौँ, सबैलाई शुभकामना |

यदि तपाइको घर नजिक अझै पनि प्राविधिकहरु आइपुगेका छैनन् र घरमा ढुक्कले बस्न सक्ने अवस्था छैनभने www.bhukampa.net मा गएर आफ्नो विवरण पेश गर्नु भयो भने सम्भव भएसम्म हामी यथासक्य छिटो हजुरको घरको निशुल्क निरिक्षण गर्न आइपुग्ने छौँ |
(न्यौपाने बेलायतको शेफिल्ड बिश्व बिद्यालयबाट भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माण विषयमा सनातकोत्तर गरेका स्ट्रक्चरल इन्जिनियर हुन् | उनको समूहले भूकम्प डट नेट सन्चालन गरि जनमानसमा सेवा प्रदान गर्दै आएको छ|)     


Thursday, May 7, 2015

ठुलो भूकम्पपछिको क्षति आँकलन


'नेपालमा छिट्टै नै ठूलो भूकम्प जान सक्छ' भनेर अनेक अध्ययनहरुले गर्ने गरेको आँकलन गत बैशाख १२, २०७२ मा सहि साबित भयो | ठुला भूकम्पहरुको पुनरारिबृत्ति हुने समय नेपालको हकमा ७५-८० बर्षको रहेको छ, बिगतका ठुला भूकम्प र महा भूकम्पका इतिहाँसले यहि बताउँछ | 

नभन्दै झन्डै ८१ बर्षपछी नेपालले विनाशकारी महाविपत्ती भोग्नु पर्यो र देशका अधिकाँश भूभाग प्रत्यक्ष र परोक्ष रुपमा पिडित बन्न पुग्यो | त्यसो त ई.स. २००४ मा यु.एन.डी.पी./बि.सी.आर.पी.ले संयुक्त रुपमा गरेको अध्ययनले नेपाललाई प्राकृतिक विपत्तिका दृष्टिकोणमा एघारौँ जोखिमयुक्त देश भनि घोषणा गरिसकिएकै थियो, त्यसै गरि बिश्व बैंकले इ.स. २००५ मा प्रकाशित गरेको रिपोर्टले काठमाण्डौलाई विश्वकै सबैभन्दा जोखिमयुक्त शहर भनेर तोकिसकेकै थियो | १० वर्षको यस पूर्वतयारिको घडीमा पनि हामीले आवश्यक तयारि गर्न सकेनौं भन्ने पुष्टि अहिले भएको छ | नेपालमा अनवरत रुपमा भूकम्प तथा यसको जोखिमको बारेमा बिगत २० वर्षदेखि अध्ययनरत संस्था "भूकम्प प्रविधि राष्ट्रिय समाज" (एनसेट) ले अनेकौँ रिपोर्टहरुमा प्रकासित गरेका भवन सुरक्षित बनाउने बिधिहरु, पूर्व तयारिका प्रकृयाहरु लगभग उपयोगीशून्य देखियो | 

यसको प्रमुख कारण भनेको हाम्रो पिढीमा हामी जीवित रहेको सार्है थोरै व्यक्तिहरुलाई मात्रै बि.स. १९९० को महाभूकम्पको सम्झनाको केहि त्यान्द्राहरु बाँकी थियो तर यस पिढीका अधिकाँस (लगभग सबैजसो) जनतालाई यस्तो महाविपत्तिको बिल्कुलै कल्पनासम्म थिएन | ९० सालको बिपत्ति पछी पनि केहि ठूला/साना भूकम्पहरु देशमा घटित नभएको पक्कै होइन तर बिपत्ति भोग्नेहरुको संख्या अहिलेको अवस्थामाभन्दा नगन्य मात्रामा रहेको जसको सम्झना हालका अधिकांश नेपालीहरुको मानसपटलबाट हराईसकेको अवस्थामा थियो | भूकम्पको जोखिम नभोगेकाहरुलाई भने आफ्ना कमसल भवनहरुपनि अजम्बरी लाग्नु स्वाभाविक नै भयो किनकी सयौँ बर्षअगाडि बनेका अनेकौँ भवनहरुमा त कहिले केहि नभएको देखेकाहरुलाई भर्खरै बनाएका नयाँ भवनहरु प्रतिको विश्वास अद्वितीय थियो | बैशाख १२ को  भूकम्पले अधिकांश मानिसहरुका ती बिश्वासहरु चकनाचुर पारिदिएको छ |

भूकम्पले देशको झण्डै ३० जिल्लामा अपुरणीय क्षति पुर्याएको तथ्यांक सरकारी तवरमा प्रकाशित भएको छ | काठमाण्डौका लगभग सबैजसो साँस्कृतिक धरोहरहरु र विश्व सम्पदा सुचिमा सुचिकृत अधिकाँश पुरातात्विक महत्वका राष्ट्रिय सम्पदाहरुको नाश भएको छ भने जोगिएका त्यस्ता धरोहरहरुमा पनि ब्यापक क्षति भएको छ | त्यसैगरी ब्यापारिक र आवासीय भवनहरु अधिकाँश क्षतिग्रस्त देखिएका छन्, केहि भवनहरु पूर्णतया ध्वस्त भएका छन् भने केहि भवनहरुमा सामान्य क्षति भएको देखिन्छ | क्षतिग्रस्त भवनहरुको प्रारम्भिक अध्ययन गर्दा भवनहरु क्षति हुनाको केहि कारण प्रष्ट हुन आएको छ जसको विश्लेषण क्रमैसँग गरिएको छ |
आम जनधारणा (जुन पूर्णतया सत्य छैन) अनुरुप भार बहन गर्ने भवन (लोड बियरिंङ) हरु आर.सी.सी. (बिम कोलम हुने भवन) भन्दा कमजोर हुन्छ | यस धारणालाई विल्कुल गलत सावित गरिदिएको छ यस पल्टको ठुलो भूकम्पले |

फोटो स्रोत : फेसबुक
(बाँकी सबै फोटोहरु लेखकले घरहरु निरिक्षण गर्ने क्रममा खिचेको )

चित्रमा देखाइएको सेतो भवन आर.सी.सी हो जुन भूकम्पबाट क्षति भएको देखिन्न भने दायाँ रहेको लोड बियरीङ भवन पनि क्षतिरहित देखिन्छ | तर बिचमा देखिएको आर.सी.सी. भवन भने पूर्णतया ध्वस्त (टोटल कोल्याप्स) भएको देखिन्छ | यसबाट के बुझ्न सकिन्छ भने भवनको निर्माण बिधि मात्रैले कुन भवन बलियो र कुन कमजोर भनेर निर्क्योल गर्न सक्ने अवस्था हुँदैन | यसका लागि जमिनको अवस्था, निर्माण विधिको नियमितता, भवन निर्माण निर्देशिकाले उल्लेख गरे बमोजिमका भवन निर्माण सामग्रीहरुको प्रयोग र तिनको समायोजन, कार्यकुशलता आदिको ब्यापक भूमिका रहन्छ | यस बाहेक भवनको फ्रिक्वेन्सी र भूकम्पको कम्पन हुँदाको अवस्थाको फ्रिक्वेन्सी समान हुने प्रक्रिया (रिजोनेन्स इफेक्ट)ले गर्दा पनि नजिकै रहेका कुनै भवन पूर्णतया क्षतिग्रस्त भएको देखिन्छ भने छेवैको अरु भवनमा भने सामान्य वा नगन्य मात्रामा क्षति भएको देखिन्छ |

सामान्य रुपमा हेरेकै भरमा भवनहरुको क्षति मुल्यांकन गरेर सो घर बस्न योग्य छ वा छैन भन्ने जाच्न मिल्ने अवस्था रहन्छ | भवनहरु निरिक्षण गर्ने क्रममा बिभिन्न प्रकारका क्षतिहरु देखिए अनुरुप सो भवनहरुको क्षतिको कारण र अवस्था सहित यहाँ सचित्र बर्णन गरिएको छ |

१) भासिएको, धसिएको जमिनको अवस्था
 सामान्यतया साना आवासीय भवनहरुको निर्माण गर्दा जमिन/माटो परिक्षण कहिल्यै हाम्रो प्रमुख जाँचको बिषय बन्न सकेन | कारण भनेको कहिल्यै देशमा यत्रो विपद हामीले भोगेकै थिएनौं, कम्तिमा अहिलेको पिढीले | त्यसैले सामान्य भवनहरु बनाउँदा घरको जग हाल्न प्रयोग गरिने खाल्डोको गहिराइ, चौडाई जमिनको जस्तोसुकै अवस्थामा पनि आम मानिसले भन्ने गरेको बढीमा पाँच फिट X पाँच फिट भन्दा फरक हुन सकेन | यो गलत हो | विभिन्न भवनको विभिन्न प्रारूप हेरी जगको आवश्यकता फरक हुन सक्छ | माटो जाँच गर्ने गरेमा सो माटोको भार बहन क्षमताको ज्ञान मिल्दछ र भवन निर्माण गर्नुपर्ने क्रममा भवन कति तल्ले बनाउने हो त्यसको अनुपातमा खाल्डोको गहिराइ, चौडाई तथा भवनको जगको प्रकृति फरक पर्दछ | अहिलेको क्षतिमा देखिएको अधिकाँश भवनहरु गर्ल्याम्मै ढल्नु (टोटल कोल्याप्स) को प्रमुख कारण भनेको तेस्ता भवनहरु मुनिको कमजोर माटो हो | 

कतिपय अवस्थामा जग कमजोर बनाउन भूमिका खेलेको देखिएको भनेको घर छेवैबाट बगेको ढल, कुलो, कुलेसाहरु हुन | मानिसहरुले खासै पत्तो नपाउने तथा सार्है सुक्ष्म तर डरलाग्दो कारण भनेको हामीले घरमुनि पानी संचय गर्न बनाउने पानि ट्यांकी चुहिनु पनि हो | यस्तो ट्यांकी बाट चुहिएको पानी भवनको जगमा पुग्ने अवस्था प्रचुर रहन्छ यदि सो भएमा भवन दब्ने/भासिने (फुल/पार्सियल) सेटलमेन्ट हुन गइ भवनहरु 'कम्प्लिट कोल्याप्स' हुन पुग्दछन् | तथापि घरधनीहरु आरसीसी भवनहरुमा खासै क्षति नदेखिदै घर छेउका पेटीहरु भासिने कारणबाट त्रसित देखिन्छन, तर यस्तो हुनु स्वाभाविक हो | हाम्रो भवनको जग जति बलियो बनाएका हुन्छौँ र जति जमिन मुनिबाट उठेको हुन्छ, ती पेटीहरुमा हामीले त्यति धेरै खर्च गरेका हुँदैनौं | भन्नाले सामान्य माटो खोस्री टुटे फुटेका इट्टा/ढुङ्गा सोलिङ गरेर बनाइएका पेटीहरु घर जत्तिकै बलियो हुन नसकेर भासिएका हुन | यो भासिने क्रम घरको छेवैमा इनार बनाइएको अवस्थामा झनै बढी देखिन्छ |

लोड बियारिङ भवनहरुको अवस्थामा भने तेस्तो दबिएको/भासिएको जमिनलाई सामान्य कदापि मान्न सकिदैन | तेस्ता भवनमा प्रमुख भार बहन गर्ने भनेको भित्ताहरु नै दबीए घरमा अत्याधिक क्षति देखिन्छ | घरभित्रका भुइँ फुल्छ भने घरबाहिरको जमिनमा चिरा पर्ने/धसिएको बांगिएको देखिन्छ | यो साधारण अवस्था होइन र भवनमा धेरै क्षति पुगेको बुझ्नुपर्छ | यस्तो अवस्थामा बिभिन्न घर बलियो बनाउने (स्ट्रेन्थेनिङ टेक्निक) हरु हुने भएता पनि सार्है पुराना/कम महत्वका भवनहरु भने भत्काउन नै सल्लाह दिइन्छ |


२) सामान्य तथा केहि विशेष चर्किएका भित्ताहरु
आर.सी.सी भवनहरुको हकमा साना धर्सा जस्ता देखिने चर्काइहरु सामान्य मानिन्छ | स्ल्याब,बिम, पिलर मार्फत लोड ट्रान्सफर हुने आर.सी.सी. भवनहरुमा सामान्यतया इट्टाको वालको भूमिका भनेको कोठा छुट्टयाउने मात्रै हुन्छ | जब भूकम्प जाँदा स्ल्याब, बिम, पिलर हल्लिदा वालमा पनि झट्का गए अनुरुप ती क्रयाकहरु देखिन्छ | भूकम्पको असर एकै भवनको पनि भिन्न ठाउँमा भिन्न असर पर्ने हुँदा केहि घरहरुमा सामान्य चर्किएको देखिन्छ भने सोहि घरको अर्को पाटोमा धेरै असर परेको देखिन पनि सक्छ | यस्तो अवस्थामा चर्किएको भागको अवस्था कस्तो छ, पुरै चिरिएर इट्टा नै झर्ने अवस्था छ भने यथाशक्य छिटो तेस्ता वालहरुको मर्मत गर्नुपर्ने हुन्छ भने तेस्ता वालहरुमा इट्टाहरु सामान्य अवस्थामा रहेका छन् भने प्लास्टर उप्काएर सो वालको मर्मत गर्न सकिन्छ | तत्काल तेस्ता भित्ताहरु लड्ने सम्भावना हुँदैन तर पनि चर्किएको, भत्किएको भित्ता देख्दा मनमा स्वाभाविक रुपमा डर उत्पन्न भएर मानिसहरु घर छाडेर बाहिर बस्ने गरेको पाइयो | आरसिसि भवनको खण्डमा यति धेरै आत्तिनु आवश्यक छैन |

तथापि लोड बियरीङ घरहरुको खण्डमा भनेको यस्ता चर्काइहरुको विशेष महत्व हुन्छ त्यसैले त्यस्ता चर्किएका भागहरुको सुक्ष्म अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ | यस्ता भवनहरु साधारणतया ग्राभिटि लोड (जमिनले तान्ने)लाई मात्रै थेग्ने प्रयोजनका लागि बनाइएका हुन्छन र जमिनमा कम्पन आउँदा भवनमा ठाडो नभई तेर्सो दिशामा भवनमा धक्का पुग्न जान्छ | यसले गर्दा तेस्ता भित्ताहरुमा साना चिरा देखि धेरै लामा ठुला धेरै ठाउँमा चिराहरु पर्न जान्छ | यस्ता चिराहरु सबैभन्दा पहिले झ्याल, ढोकाका कोणहरुबाट फैलिने गर्छ, किनकि सबैभन्दा कमजोर भागहरु तिनै हुन् | यस्ता चिराहरु थोरै केहि भागमा मात्रै परेका छन् र सामान्यतया सार्है मसिना अथवा चौडाईमा २ मिलिमिटर भन्दा कमका छन् भने खासै ठुलो समस्या मानिहाल्नु पर्दैन | ती चिराहरु हाम्रा भवनका प्लाष्टरहरु मात्रैमा परेका पनि हुन सक्छन | 

तथापि तेस्ता चिराहरु चौडाईमा पनि ठुला छन्, लम्बाई पनि धेरै लामा छन्, भित्ताको जोडहरु पनि नाघेर एक वाल बाट अर्को वाल सम्म पनि पुगेका छन्, प्लाष्टरमा मात्रै क्षति नभएको भएर गाह्रो मै पनि चिराहरु देखिएका छन्, केहि ठाउँमा इट्टाहरु नै टुक्रिने फुट्ने अवस्था देखिएको छ, भवनको भित्रबाट हेर्दा बाहिरै देखिने आदि भएको छ भने अवस्था हेरि ती भवनहरुमा अत्याधिक क्षति भएको छ भन्न सकिन्छ | कुनै तेस्ता वालहरु अत्याधिक लोडको प्रभावले फुल्ने भएको खण्डमा पनि यस्ता भवनहरु बस्न सुरक्षित मानिदैन र तत्काल ती भवनहरुलाई बलियो पार्ने बिधि (स्ट्रेन्थेनिङ टेक्निकहरु) प्रयोग गर्नुपर्ने देखि लिएर भवन नै भत्काउनु पर्ने अवस्था हुनसक्छ |  मैले धेरै भवनहरु निरिक्षण गर्ने क्रममा देखेको भनेको तल्लो तल्लाका तेस्ता घरहरु कांचो माटोले बनेका र तेस्ता भवनहरुमा तल्ला थप गरिएको र माथिका तल्लाहरु भने सिमेन्ट मोर्टार (सिमेन्ट प्रयोग गरेर बनाइएको) पाइयो | यस्तो अवस्थामा तल्लो तल्लामै धेरै क्षति भैसकेको भए माथिका तल्लाहरु मात्रै बलियो छ भनेर कदापि भवनलाई सुरक्षित मान्न सकिने भएन |

३) पिल्लर छेउ, बिम मुनि देखिने धर्साहरु
आरसीसी भवनहरुमा देखिने यस्ता बिम मुनि र पिल्लर छेउमा देखिने मसिना तथा केहि ठुला धर्साहरु पनि आपत्तिजनक अवस्थाका नहुन सक्छ | यस्ता धर्साहरु देखिनु भनेको घरको भार बहन गर्ने स्ल्याब, बिम र पिलर तथा भार बहन नगर्ने भित्ता बिच दरार आएकाले हुने गर्दछ | सामान्य केहि फुटेका यस्ता भित्ताहरुलाई सामान्य मर्मत गरे मात्रै पनि पुग्ने हुन्छ भने केहि धेरै नै चर्केका, फुटेका र कुनै अवस्थामा भित्ताको जोर्नीहरु नै फुटेका देखिने र इट्टा नै फुटेको/झरेको अवस्थामा भने स्थिति हेरि भित्ता पुरै भत्काएर फेरि लगाउनुपर्ने पनि हुनसक्छ | तर यस्ता दरारहरु मात्रैको कारणले भवन पुरै कामै नलाग्ने वा भार बहन गर्न नसक्ने भने हुदैनन | बुझ्न पर्ने कुरा के हो भने आरसीसी भवनका सबै भित्ताहरु भत्काइए पनि भवनको भार बहन शक्तिमा ह्रास आउँदैन |

४) बिममा देखिने ठाडो धर्साहरु र पिल्लरमा देखिने तेर्सा धर्साहरु तथा जोर्नीमा देखिने दरारहरु
यस्ता बिममा देखिने ठाडा चर्काइहरु, पिल्लरमा देखिने तेर्सा चर्काइहरु तथा बिम र पिलरमा देखिने दरारहरु आरसीसी भवनमा खतराका चिन्हहरु हुन | भवनमा यस्ता चर्काइहरु बिभिन्न कारणले देखिने भएतापनि क्षति विश्लेषण गर्न प्राविधिक परामर्श नै चाहिने हुन्छ | कंक्रिट चर्किएको देखिएको, ढिक्का ढिक्का कंक्रिट नै झरेको र कंक्रिट फुटेर डण्डी नै देखिएको खण्डमा भवनमा क्षति धेरै नै भएको बुझिन्छ | यस्ता क्षतिहरु भवन कति अग्लो छ भन्नेमा पनि निर्भर गर्ने गर्दछ | अग्ला भवनहरुले भुइँतल्लामा पार्ने प्रमुख क्षतिहरुमा यस्ता अवस्थाहरु पर्छन | यदि यस्ता दरारहरु देखिएमा तुरुन्तै प्राविधिक सल्लाहका लागि खबर गर्नुपर्दछ | क्षति विश्लेषण गर्न प्राविधिकहरुले विस्तृत अध्ययन गर्नेछन् र सुझाब दिनेछन |
५) बिम, पिल्लर पूर्ण क्षति हुनु  
यदि आरसीसी भवनहरुको बिम तथा पिल्लर माथि चित्रमा देखाइएको जसरि फुटेर कंक्रिट झरेको र डण्डी देखिएको तथा डण्डी पनि बांगिएको देखिएमा यस्ता भवनहरु पूर्ण खतराका सूचक हुन | यस्ता भवनमा छिर्नु हुदैन र तत्काल प्राविधिकहरुलाई खबर गर्नु पर्दछ | यस्तो क्षति प्राविधिकहरुले बिस्तृत अनुषन्धान गरे पश्चातमात्रै मर्मतयोग्य छ वा भवन नै भत्काउनु पर्ने प्रकृतिको हो निर्क्योल गर्न सकिन्छ | भवनको कुन भागको पिल्लर, बिममा यस्तो क्षति भएको हो, तेस्ले यस्ता बिषयको निर्क्योल गर्ने आधार पैदा गर्दछ |
यसरि सामान्य ढङ्गमा बुझ्न सकियोस भनेर क्षति आँकलन गर्न यस लेख लेखिएको हो तर यसै लेखलाई मात्रै आधार मानेर क्षति विवरण निर्क्योल गरिएमा स्थिति प्रतिकुल पनि बन्न सक्छ | हाललाई भवनहरुको अवस्था बस्न योग्य छ वा छैन भनि जानकारी दिन निशुल्क रुपमा बिभिन्न इन्जिनियर समुहहरु राष्ट्रिय स्तर तथा ब्यबसायिक स्तरबाट परिचालित छन् | यथाशक्य छिटो आफ्नो भवनको अवस्था निर्क्योल गर्ने सुविधा जनमानसले प्रयोग गर्न पाउने अवस्था छ | यदि तपाइँ इन्टरनेट प्रयोगकर्ता हुनुहुन्छ भने आफ्नो भवनको अवस्था जान्न घरमा भएको अत्याधिक क्षतिको फोटो खिचि www.bhukampa.net मा अपलोड गरि आवश्यक प्राविधिक सेवा पाउन सक्नु हुनेछ | साधारण समस्या हो भने फोनबाटै निर्क्योल गर्न सकिन्छ र यदि फोटोबाटै मात्र घरको अवस्था निर्क्योल गर्न नसकिए प्राविधिक साथीहरुलाई हजुरको घरमै पठाएर निशुल्क प्रारम्भिक सेवा दिदै आएका छौं |

यस लेख मिति २०७२ साल बैशाख २४ गतेको अन्नपूर्ण पोस्टमा छापिएको हो |



Wednesday, March 19, 2014

चारुमती : चित्रकथा

चारुमती ; सम्राट अशोकाकि कान्छी छोरीको हो यो कहानी | थिएटर भिलेजका बिमल सुबेदीले निर्देशन गरेका यो नाटक आजभन्दा २३०० बर्ष अगाडीको बिषयबस्तुमा केन्द्रित नाटक हो |

सम्राट अशोकाको चर्चा देश विदेशमा चल्नुको प्रमुख कारण थियो, उनी एक पराक्रमी राजा थिए | आफ्नो राज्य विस्तार गर्नका निम्ति छेउछाउका साना राज्यहरुलाई डराई, धम्काई र युद्धमा पराजित गरि आफ्नो बनाउँथे | एउटा युद्धमा ठुलो हताहती भएको, मारकाटको दृश्य देखेपछी एकाएक उनमा युद्ध त्याग्ने इच्छा हुन्छ र आफ्नो राजकाज छोरीहरुलाई सुम्पिएर नेपालको स्वयम्भु महाचैत्य बिहार भ्रमण गर्न सपरिवार, आफ्नी कान्छी छोरी चारुमतीलाई लिएर निस्कन्छन् |

नेपालमा राजा थेंगो र उनको परिवारले सार्है नै मर्यादामा राखि उनीहरुलाई स्वागत गर्छन | राजा थेंगोका छोरा युवराज गिर्गोले चारुमतीलाई पहिलो नजर देखि नै मन पराउन थाल्छन | उता राजकुमारी चारुमती भने उनैको सुरक्षाको लागि खटाइएको दरबारिया सिपाही देवपाल प्रति समर्पित हुन्छिन |

चारुमती सानै देखि एउटा सपनाको शिकार भएकी हुन्छिन | सपनामा उनलाई एउटा सिपाहीले धरपकड गरि कतै लैजाने गरेको देख्छिन | त्यो पक्ड़ाई चारुमतीलाई बिस्तारै राम्रो लाग्न थालेको थियो | यस सिपाही बहुबललाई पहिलो नजर देख्ने बित्तिकै उनीले सोहि सपनाको सिपाही सम्झिन पुग्छिन र एकोहोरो मायाँ गर्न पुग्छिन | दरबारको नुन खाएर हुर्के बढेको सिपाही बहुबल असमन्जसमा पर्छन | अनि के हुन्छ ??? नाटक हेर्नै पर्छ .....

प्रस्तुत छ सोहि नाटकका केहि फोटाहरु जसलाई यहाँ चारुमती चित्रकथा भनिएको छ |

सुरुवाती नृत्य 


सानी चारुमती 

चारुमती र उनकी सुसारे 

चारुमतीले सपना देखिन 


रानीले चारुमतीलाई नआत्तिन हौसला दिदै 

सम्राट अशोकाको राज्यको मन्त्रि 

भन्तेले अशोकालाई बौद्ध मार्गमा हिड्न सुझाउँछन् 

सम्राट अशोका 

मन्त्रिले केहि जालझेल बुन्छन 

शाही फैसला सुनाउन तयार 

शाही फैसला सुनाउँदै 



गम्भीर मुद्रामा रानी 


चारुमती पनि बिहार जाने कुरो गर्छिन 

राजाको मन पग्लिन्छ 

नेपाली राजा थेंगोका मन्त्रि 

अशोका आउने कुराले त्राश 

अशोकाका दूतले समाचार ल्याएछन् 

ए उनीहरु त युद्ध गर्न आउने हैन रहेछन 

युवराजलाई शंका छ 

ए तिर्थ यात्रा गर्न आउने हुन् भने त हामीले स्वागत सत्कार पो गर्नुपर्छ 

राम्री राजकुमारी चारुमती 

राम्रो स्वागत पाएर मख्ख आमाछोरी 

राजाहरुलाई स्वागत 

राजकुमारको नजर राजकुमारीमा, राजकुमारी भने सिपाही तिर 

राजकुमारीको सुरक्षाको लागि सिपाही खटाइयो 

लाखे नाच 


राजकुमार आफ्नो प्रभाव पार्न खोज्दैछन् 

राजकुमारी अरु नै कुरामा सोचमग्न 

आत्मियता 


मलाई त सिपाही मन पर्यो 

राम्रो स्याहार गर्नु है 

सिपाही खोइ 

खोइ त सिपाही ?

ए मलाई हेर्या त हैन पो ? 

ए तिमी रक्सि नपिउने ? त्यसो भए मै पिउँछु 

हाम्रो राज्यमा संकट परेछ 

मन्त्रिले बिश्वासघात गरेछ 



परिक्षाको घडी 

हुरुरुरुरु 

मायाप्रेमका कुरा 

म तिमीबिना मरिहाल्छु 

म तिमीलाई मायाँ गर्छु 

म त फगत एउटा सिपाही


मलाई बिश्वासघात ? 

ओहो बर्बादै भएछ नि 

यो सिपाहीको यत्रो हिम्मत ?

हो म सिपाहीलाइ प्रेम गर्छु 


नहिSSSSSS 

हुने कुरालाई कसले टार्न सक्छ र ? 

सिपाही अझै रुँदैछन् 

नाटक हेरिदिनुभएकोमा धन्यबाद 


नाटक मलाई त सार्है मनपर्यो | तपाइँको छुट्ला है... 

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More